Deneme nedir?” sorusuna cevap vermeden önce edebiyatımızda birçok edebi türün olduğunu ve denemenin de bu türlerden biri olduğunu söylememiz gerekir. Bu türlerin kendilerine özgü birtakım özellikleri mevcuttur. Bu yazımızda yer vereceğimiz deneme türü de şüphesiz kendine özgü özellikleri olan bir edebi türdür.

Deneme nedir?

Deneme; bir yazarın herhangi bir konuda, ispatlamak amacı taşımadan, kendi kendisine sohbet ediyormuş gibi samimi bir üslupla duygu ve düşüncelerini kaleme aldığı düşünsel yazılardır.

Çok eski bir tür olan deneme, 16. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Bu türün ilk örneğini Michel de Montaigne, “Denemeler” adlı eseriyle vermiştir.

Türk edebiyatında deneme türüyle ilk olarak 19. yüzyılda karşılaşırız. Deneme, ilk örneklerini bu dönemde vermiş olsa da, ilk ortaya çıktığı bu dönemde pek ilgi görmemiştir. Ancak 1940’lı yıllara gelindiğinde rağbet görmeye ve gelişmeye başlamıştır.

A. Hamdi Tanpınar, Ahmet Haşim, B. Rahmi Eyüboğlu, Ferit Edgü, Halit Ziya Uşaklıgil, M. Cevdet Anday, Mehmet Kaplan, Nurullah Ataç, Cemal Süreya, Salah Birsel gibi isimler Türk edebiyatında deneme türünde eserler vermiş önemli sanatçılardır.

Deneme türünün özellikleri

  • Konu bakımından sınırsız bir yelpazeyi içinde barındırır. Birey ya da toplumu ilgilendiren her şey denemenin konusu olabilir.
  • Tanzimat dönemiyle birlikte edebiyatımıza giren edebi türlerdendir.
  • Geniş bir kültürel birikim gerektirir.
  • Kişisel fikir ve düşünceler ön plandadır. Dolayısıyla öznellik taşır.
  • Biçimsel olarak kısa yazılardır.
  • Yazarın duygu ve düşüncelerini yansıtır.
  • Sade bir dil kullanılır, dolayısıyla anlaşılması kolaydır.
  • Gerçek olayları, durumları içerebildiği gibi kurmaca özellikler de taşır.

Deneme çeşitleri (konularına göre)

1. Klasik (Saf) deneme

Düşüncelerin çok yoğun olmadığı, kanıtlayıcı ve öğretici bir anlatım taşımayan, paylaşma amacıyla yazılmış yazılardır.

2. Eleştirel deneme

Deneme, diğer türlerle bağlantı kurabildiği gibi eleştiri türüyle de bir köprü kurup bu türe yakınlık gösterebilir ve eleştirel bir bakış açısı taşıyabilir. Dolayısıyla eleştirel bir bakış açısıyla ele alınan denemeleri eleştirel deneme olarak adlandırmaktayız.

3. Mesleki deneme

Deneme yazarları çoğunlukla farklı mesleklere de sahip olan kişilerdir. Bu sebeple, kendi mesleki kimliklerini de ön planda tutarak denemeler yazabilirler. Mesleki deneme olarak ifade ettiğimiz deneme türü işte tam da budur.

4. Kent konulu deneme

Kent denemesi, adından da anlaşılacağı üzere, konusunu herhangi bir kentten alan denemelerdir. Yazar, konu olarak belirlediği kenti çeşitli yönleriyle ele almaya çalışır.

5. Nekrolojik deneme

Ölen bir kişinin ölümü üzerine kaleme alınan denemelere nekrolojik deneme denir. Nekrolojik denemeler ünlü kişilerin ölümü üzerine yazıldığı gibi deneme yazarının yakın çevresinden birilerinin ölümü üzerine de kaleme alınabilir.

Bu türden denemelerde ölen kişinin ardından duyulan üzüntü, yas, keder duyguları dile getirilir.

6. Fantezi deneme

Fantezi deneme, şiirsel unsurların metnin genelini yönlendirecek biçimde yoğun olarak kullanıldığı deneme türüdür.

Fantezi kelimesi TDK sözlüğünde “sonsuz, sınırsız hayal, fantazya” anlamlarına gelmektedir. Buradan hareketle bu deneme türüne fantezi deneme denilmesinin sebebi, sonsuz ve sınırsız bir hayal dünyasıyla müzik ögelerine yer verilmesinden ötürüdür.

7. Güncel deneme

Günün konusu olan olguların -duygu ve düşünceler de katılarak- kaleme alındığı deneme türüdür.

8. Tarihî deneme

Tarihî olayların konu edinildiği denemelerdir.

9. Portre deneme

Bir kişinin fiziki özelliklerinin eleştirel bir bakış açısıyla tasvir edildiği denemelere portre deneme adı verilmektedir.

1 Yorum

  1. Deneme nedir sorusunu, denemenin özelliklerini ve deneme türünün temsilcilerini çok açıklayıcı bir şekilde anlatmışsınız. Yardımcı olduğunu için teşekkürler.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz