Divânu Lugâti’t-Türk, Karahanlı dönemi Türk edebiyatının ikinci önemli eseridir. Kaşgarlı Mahmut tarafından Araplara Türkçeyi öğretmek, Türkçenin çok zengin bir dil olduğunu ortaya koymak adına 10 Şubat 1074‘te Bağdat‘ta tamamlanmış olan eser, Türkçe-Arapça bir sözlüktür. Eser, aslına bakılırsa bir sözlükten ziyade birçok özelliği içinde barındırmakta ve denilebilir ki, Türk dilinin ilk sözlüğü, ilk antolojisi, ilk grameri, ilk folklor kitabıdır, kısacası önemli bir Türk dünyası ansiklopedisidir. Eser, Ali Emiri tarafından bulunmuştur.

Dönemin çok önemli bir eseri olan Divânu Lugati’t-Türk’te 7500 civarındaki Türkçe kelime Arapça karşılıklarıyla birlikte verilmiş; bunun yanında Oğuz, Kırgız, Türkmen vb. Türk boylarının dilleri de tanıtılmıştır. Eser, Arapça yazılmış olsa da halk dili ve edebiyatından pek çok atasözü, deyim, kelime ve şiir örneklerini de içinde barındırmaktadır.

Eserde Müslüman Türk boyları ile Müslüman olmayan Türk boyları arasındaki mücadeleler de anlatılmaktadır. Kaşgarlı Mahmut, Divânu Lugati’t-Türk’te yer verdiği bu konuları Türk şehirlerini dolaşarak elde ettiğini ifade etmiştir. Eserin sonunda ise tarihî bir nitelik taşıyan dönemin Türk şehirlerini gösteren bir harita da bulunmaktadır. Bu harita bir Türk tarafından çizilen ilk haritadır.

Divânu Lugâti’t-Türk adlı eserin sözlük olmasının yanında pek çok ilkleri de içinde barındıran bir eser olduğuna yazımızın başında değinmiştik. Gerçekten de eserin yazılış amacı, Araplara Türkçeyi öğretmek, Türkçenin zengin bir söz varlığına sahip köklü bir dil olduğunu ortaya koymak olsa da eser, ele alınış biçimi ve içeriği bakımından yazıldığı dönemin dili, edebiyatı, tarihi, coğrafyası, folkloru, sosyal ve siyasi yapısı bakımından önemli bilgiler içermektedir.

Eserin şüphesiz en önemli özelliklerinden biri de 10.-11. yüzyıllarda Türk illerinde, Türk boylarının konuştukları lehçe ve ağızlar hakkında bilgi vermesidir. Eserde lehçeler, “Hakaniye Türkçesi” ve “Oğuz Türkçesi” olmak üzere iki ana grupta toplanmıştır. Hakaniye Türkçesi, Balasagun ve Kaşgar gibi Karahanlılar’ın büyük yerleşim yerlerinde kullanılan lehçedir. Doğu Türkçesi olarak da bilinen Hakaniye Türkçesi, 14. yüzyıldan itibaren Çağatay Türkçesi olarak adlandırılacaktır. Hakaniye Türkçesi; Uygur, Çiğil, Yağma, Argu ve Karluk Türkleri tarafından konuşulmuştur. Batı Türkçesi olarak da adlandırılan Oğuz Türkçesi ise, Oğuz, Kıpçak, Bulgar ve Peçenek Türkleri’nin kullandıkları lehçedir.

Divânu Lugâti’t-Türk’ün özellikleri

  1. Karahanlı dönemi Türk edebiyatının kronolojik sıraya göre ikinci önemli eseridir.
  2. Divânu Lugâti’t-Türk, Araplara Türkçeyi öğretmek, Türkçenin çok zengin bir dil olduğunu ortaya koymak amacıyla yazılmıştır.
  3. Eserin müellifi (yazarı) Kaşgarlı Mahmut‘tur.
  4. Hakaniye Türkçesi ile yazılmıştır.
  5. Eser, 11. yüzyılda (10 Şubat 1074) Bağdat’ta tamamlanmıştır.
  6. Türk dilinin ilk sözlüğü, ilk antolojisi, ilk grameri, ilk folklor kitabıdır.
  7. Eser, halk dili ve edebiyatından pek çok atasözü, deyim, kelime ve şiir örneklerini içinde barındırmaktadır.
  8. DLT’de Türk şehirlerini gösteren bir harita bulunmaktadır. Bu harita bir Türk tarafından çizilen ilk haritadır.
  9. Divânu Lugâti’t-Türk, Ali Emiri tarafından bulunmuştur.
  10. Eserde, 7500 civarında Türkçe kelime, Arapça karşılıklarıyla birlikte verilmiştir.
  11. 1077 yılında Abbasi halifesi Muhammed el-Muktedi Biemrillah’a sunulmuştur.

Divânu Lugâti’t-Türk bölümleri

Kaşgarlı Mahmut, Türkçe kelimeleri sekiz bölümde ele almıştır:

  1. Hemze kitabı (Ünlüyle başlayan kelimeler)
  2. Salim kitabı (İçinde illetli harf bulunmayan kelimeler)
  3. Muzaaf kitabı (Tekrarlanan seslerden oluşmuş kelimeler)
  4. Misal kitabı (İlletli harfle başlayan kelimeler)
  5. Zevatü’s-selase kitabı (Üç harfli kelimeler)
  6. Zevatü’s-erbaa kitabı (Dört harfli kelimeler)
  7. Gunne kitabı (Genizsil kelimeler)
  8. Cem beyne’s-sakineyn kitabı (Ünsüz kümeleri)

Kaynakça

  • Argunşah, Mustafa, Yüksekkaya, Gülden Sağol (2017), Karahanlıca Harezmce Kıpçakça Dersleri, Kesit Yay., İstanbul.
  • Mengi, Mine (2015), Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Yay., Ankara.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz