İkta sistemi, ilk olarak çeşitli İslam devletlerinde uygulamaya konulan ve zamanla gelenek halini alan bir toprak sistemidir. İkta, Hz. Peygamber, Dört Halife, Emeviler ve Abbasiler döneminde ortaya çıkmış; Hindistan’dan Endülüs’e kadar uzanan geniş bir alanda bütün İslam ülkeleri tarafından uygulanan bir sistem halini almıştır.

İkta sistemini ilk kez uygulayan Türk devleti Büyük Selçuklu Devleti‘dir. Ardından Anadolu (Türkiye) Selçukluları da bu sistemi uygulamaya koymuşlardır. İkta, Osmanlı’da ise tımar sisteminin temellerini atmıştır. Dolayısıyla Osmanlı’daki tımar sistemi, ikta sisteminin karşılığıdır.

İkta sistemi nedir?

İkta, sözlükte “kesmek” anlamına gelen kat’ kökünden türetilmiş Arapça bir kelimedir. İkta sistemi kısaca, “Mülkiyeti devlete, kullanımı ise mukta adı verilen ikta sahibine ait olan toprakların vergilerinin ya da gelirlerinin sivil erkân veya askere devlete yapmış oldukları çeşitli hizmetlere karşılık verilmesi” olarak tanımlanır.

Devlete hem mali hem de askeri anlamda oldukça önemli derecede büyük bir güç kazandıran ikta sisteminde mukta (ikta sahibi), devlet adına sorumlu olduğu bölgeden topladığı vergiler ve topraktan elde ettiği gelirler sayesinde hem kendi maaşını hem de devlet memurlarının maaşlarını karşılar. Yine ikta sahibi, savaşa hazır askerler yetiştirilmesi ve bu askerlerin çeşitli ihtiyaçlarının karşılanması görevini de üstlenir. Bu sayede devlet hazinesinden maddi giderlerin azalması sağlanmış, herhangi bir şekilde ek bütçe ayrılmadan hem sivil erkânın hem de askerlerin giderleri karşılanmıştır.

İkta sistemi sayesinde toprakların güvenliğinin ve tarımsal üretimin sürekliliği de sağlanmıştır. Ancak İkta sahibi, toprakların güvenliğini ve tarımsal üretimin sürekliliğini 3 yıl boyunca sağlamaz ise bu toprak kendisinden geri alınmaktadır.

Selçuklularda İkta Sistemi

İktanın ilk olarak Hz. Peygamber, Dört Halife, Emeviler ve Abbasiler döneminde ortaya çıktığını yazımızın başında belirtmiştik. Ancak ikta, daha çok idari anlamda uygulanmış, askerî ikta sistemine çok nadir rastlanmıştır.

İkta sisteminin tarihî sürecine bakıldığında Selçukluların önemli bir yere sahip oldukları görülür. Askerî ikta sistemi, bu dönemde Büyük Selçuklu Devleti’nin veziri Nizamülmülk tarafından öylesine tertipli ve düzenli bir biçimde uygulanmıştır ki, bu sistem onun adıyla anılmış ve bu sistemin ilk defa Büyük Selçuklular tarafından uygulamaya konulduğu ileri sürülmüştür. Ancak Nizamülmülk’ün yaptığı, var olan bu uygulamayı geliştirmek, sistemli bir hâle getirmek olmuştur. Çünkü askerî ikta sisteminin temelleri ilk olarak Büveyhîler tarafından atılmıştır. Fakat bu durum, Selçuklularda askerî ikta sisteminin kurucusunun Nizamülmülk olduğu gerçeğini değiştirmez.

Selçuklularda muktalar (ikta sahipleri) ihtiyaçlarının tümünü kendi ikta toprakları sayesinde karşılamaktaydılar. Savaşlarda fayda sağlayan askerlere ikta verilir; devletine büyük yarar sağlayan askerlerin iktaları arttırılırdı. İktalar, padişahın tahta çıktığı zamanlarda ya da bir savaştan zafer kazanıldığında dağıtılırdı. Öte yandan devlete önemli hizmetlerde bulunmuş sivil erkâna da mevkilerine uygun olarak ikta toprakları verilirdi.

Büyük Selçuklu Devleti’nde büyük ikta topraklarına izin verilirken, Anadolu (Türkiye) Selçuklu Devleti’nde ve Osmanlılarda aristokrasi ve derebeylik gibi oluşumların ortaya çıkmasını engellemek adına büyük ikta topraklarına izin verilmemiştir.

İkta sisteminin özellikleri

  • İlk olarak çeşitli İslam devletlerinde uygulamaya konulan ve zamanla gelenek halini alan bir toprak sistemidir.
  • İkta sistemini ilk kez uygulayan Türk devleti Büyük Selçuklu Devleti‘dir. Vezir Nizamülmülk tarafından uygulanmıştır.
  • İkta, sözlükte “kesmek” anlamına gelen kat’ kökünden türetilmiş Arapça bir kelimedir.
  • Kendisine ikta toprağı verilen kişiye mukta adı verilmektedir.
  • İkta sahipleri kadılar tarafından denetlenirler.
  • İkta, Osmanlı’da tımar sisteminin temellerini atmıştır.
  • İkta toprakları, padişahın tahta çıktığı zamanlarda ya da bir savaştan zafer kazanıldığında dağıtılırdı.
  • Büyük Selçuklu Devleti’nde büyük ikta topraklarına izin verilirken, Anadolu (Türkiye) Selçuklu Devleti’nde ve Osmanlılarda büyük ikta topraklarına izin verilmemiştir.
  • İkta toprakları devlete, bu toprakların kullanımı ise mukta adı verilen ikta sahiplerine aittir.
  • İkta sahipleri hiçbir şekilde bu toprakları bir başkasına satamazlar.
  • Toprağın güvenliğini ve tarımsal üretimin devamlılığını üç yıl boyunca sağlamayan ikta sahibinden toprağı geri alınırdı.

İkta sisteminin faydaları

  • Osmanlı’da tımar sisteminin temellerini atmıştır.
  • Devlete hem mali hem de askeri anlamda büyük bir güç kazandırmıştır.
  • İkta sistemiyle birlikte tarımsal üretimin sürekliliği ve toprakların güvenliği sağlanmıştır.
  • Toprak gelirleri sayesinde asker ve sivil erkânın ihtiyaçları karşılanmıştır.
  • Devlet giderlerinin azalmasına katkı sağlamıştır.
  • Taşrada devletin otoriter yapısı güçlenmiştir.
  • Göçebe halkın yerleşik düzene geçmesine fayda sağlamıştır.

Kaynakça

  • Göksu, Erkan (2009), “Türkiye Selçuklularında Iktâ‘”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi 137
  • Tdk Güncel Türkçe Sözlük
  • Turan, Osman (1993), “İktâ”, İslam Ansiklopedisi, Cilt: 5/2, İstanbul.

1 Yorum

  1. İkta sistemi hakkında en net bilgiyi siz vermişsiniz. Sayenizde ikta sistemi nedir? İkta sisteminin faydaları ve ikta sisteminin özellikleri hakkında çok net bir şekilde bilgi sahibi oldum. Çok teşekkür ederim.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz