Selçuklular döneminde karşımıza çıkan karışık dilli eserler, hem Oğuz Türkçesi, hem de Doğu Türkçesi özellikleri taşıyan eserlerdir. Olga bolga sorunu olarak da anılan karışık dilli eserler, ses ve biçim açısından birbirinden farklı özellikler gösterdiklerinden ötürü bu adla anılmışlardır.

Karışık Dilli Eserler ve Yazarları

1. Behçetü’l-Hada’ik fî Mev’izeti’l-Halayık

Karışık dilli eserler içerisinde yer alan, yazarı Nasıruddin b. Ahmet b. Muhammed olan eserin yazılış tarihi hakkında elimizde net bir bilgi bulunmamaktadır. Fakat araştırmacılar, 12. yüzyılın sonları ile 13. yüzyılın başlarında yazılmış olabileceği üzerinde durmaktadır. Eser, Eski Anadolu Türkçesinin bilinen en eski ürünüdür. Selçuklular dönemi eserlerinden olan Behçetü’l-Hada’ik fî Mev’izeti’l-Halayık, ahlaki ve dinî nitelikli, öğretici bir eserdir. Eser, her biri bir vaaz mahiyetinde olan 41 bölüme ayrılmıştır.

Eserle ilgili İsmail Hakkı Ertaylan, Sadettin Buluç ve Mustafa Canpolat isimli araştırmacılar çeşitli çalışmalar yapmışlardır.

Eserin, İstanbul, Bursa ve Almanya’da bilinen üç nüshası vardır.

Eserden örnek metin:

Mesnevi

Körür müseñ, eyâ ḳul, bu ‘acebni
“Minüm ayum” diben birdi recebni
 
Öyürdi ol dükel ḳullarda sini,
Oruç dutġıl sen ilk penşembesini
 
Evvel âzînesi düni reġâib,
Ṭâ‘at ḳılsañ, sevâbı çoḳ ‘acâyib
 
Namâz ḳılmaḳ, anuñ birle münâcât,
Dile andan delim köñlüñde ḥâcet.

Revâ ḳılġa dükel ḥâcetin Ġaffâr,
Ḳamu dürlü ‘ayıblaruña settâr.
 
Bire bunda saña azıḳıñı,
Baġışlaya dükel dürlü yazıḳuñı.
 
Kerek bolsun ḳara yir dopraġınça,
Kerek bolsun aġaçlar yapraġınça,
 
Bolursa yazuġuñ hem yir ḳumınça,
Baġıslaya Çalap anı közüñ açup yumınça.

2. Kıssa-i Yusuf

Karışık dilli eserlerden olan Kıssa-i Yusuf’un yazarı Halil oğlu Ali adlı biridir. Yazarın hayatı hakkında herhangi bir bilgiye ulaşamamaktayız. Eser 1231 yılında yazılmıştır. Türk edebiyatında yazılan ilk Yusuf kıssasıdır. Değişik şive (Hakaniye, Kıpçak, Oğuz) özellikleri taşımaktadır. Dörtlükler halinde yazılmış olan eser, tercüme değil, orijinal bir eserdir.

Eserle ilgili ilk çalışmayı Hollandalı oryantalist Martijn Theodoor Houtsma, “Bir Eski Türk Şiiri” adlı makalesiyle yapmıştır. Öte yandan Carl Brockelmann ise, 1916 yılında yayımlanan “Osmanlı Edebiyatının En Eski Öncüsü Ali’nin Kıssa-i Yusuf’u” adlı makalesiyle eserin dil özelliklerini incelemiştir. Bir diğer çalışma ise Aleksandr Samoyloviç’e ait olup, Samoyloviç, “Orta Asya Edebî Türkçesinin Tarihi” adlı yazısında Kıssa-i Yusuf’u ele almıştır.

Eserden örnek bir metin:

Bu kitâbı dönderen
Ḳırım dilin gideren
Türkî dile getüren
Çoḳ zaḥmet görme deyü

Ol Ḥalîl oġlı ‘Ali
Yedi dîvândur eli
Ol düzdî Türkî dili
Deşt dilinden dönderü

3. Feraiz Kitabı

Karışık dilli eserler arasında yer alan bir diğer eserimiz de 1343 yılında yazılmış olan Feraiz Kitabı‘dır. Eser tercüme bir eser olmakla birlikte, Fakih Yakut Arslan tarafından Farsçadan tercüme edilmiştir. Eser, miras dağılımı hakkında çeşitli bilgiler verir.

4. Kudurî Tercümesi

Karışık dilli eserler arasında yer alan eser, Hanefi mezhebinin görüşlerini dile getirmek amacıyla kaleme alınmıştır. Ebû’l-Huseyn el-Kudûrî el-Bağdâdî tarafından yazılmış olan “El-Muhtasar” adlı Arapça bir eserden Ahmed b. Muhammed tarafından tercüme edilmiştir.

5. Kitab-ı Gunya

Eski Anadolu Türkçesinin geçiş özellikleri taşıyan ilk eserlerindendir. Mezhep liderlerinin çeşitli görüşlerine de yer veren bir İslam fıkhı hüviyetine sahip olan eser, dil yönüyle Oğuz-Kıpçak özellikleri göstermektedir. Tercüme bir eser olan Kitab-ı Gunya’nın mütercimi (çevirmeni) Muzaffer Kazî isimli biridir. Mensur (düzyazı biçiminde yazılmış) bir eserdir.

Eserden örnek metin:

Eger bir gişi bir gişiyi arkara vursa bilin bükse ve erligi gitse bin altun diyet vâcib olur. Ve eger kimsenenün biregü dükeli sakalın koparsa ya dükeli saçın yolsa, ayruk bitmese bin altun diyet vâcib olur. Eger biregü biregünün iki kaşın yolsa ya koparsa ya kirpügin yolsa ki ayruk bitmese bin altun diyet vacib olur…

Kaynakça:

Köktekin, Kazım (2011), Eski Anadolu Türkçesi, Fenomen Yay., Erzurum.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz