Kutadgu Bilig, Karahanlı dönemi Türk edebiyatının ilk edebi eseridir. Edebiyatımızda önemli bir yer teşkil eden eser, 1069 yılında Yusuf Has Hacip (Balasagunlu Yusuf) tarafından kaleme alınmıştır. Yusuf Has Hacip, eserini Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han‘a sunmuş olup, bunun üzerine Tabgaç Buğra Han Kutadgu Bilig’i çok beğenerek, Yusuf Has Hacip’e sarayında “has haciplik” görevini vermiştir. Bundan dolayı Balasagunlu Yusuf, daha çok Yusuf Has Hacip olarak bilinmektedir.

Kutadgu Bilig’in anlamı ve içeriği

Mutluluk veren bilgi anlamına gelmekte olan Kutadgu Bilig, isminden de anlaşılacağı üzere insana hem fani dünyada hem de ahirette mutlu olmanın yollarını göstermek amacıyla kaleme alınmış bir eserdir.

Mesnevi biçiminde yazılmış bir eser olan Kutadgu Bilig, manzum bir şekilde yazılmış olup, Şehnâme vezniyle (fe’ûlün / fe’ûlün / fe’ûlün / fe’ûl) kaleme alınmıştır. Mesnevi biçiminde ve bu vezinle yazılmış olması İran edebiyatından etkilendiğinin bir göstergesidir. Eserin toplam beyit sayısı 6645‘tir. Esere sonradan eklendiği varsayılan 77 beyitten oluşan manzum biçimde yazılmış mukaddime (önsöz) bu sayının dışındadır. Yusuf Has Hacip, eserin mukaddime yani önsöz kısmında eserin konusu hakkında bilgi vermiştir. Kutadgu Bilig’de her ne kadar İran edebiyatının etkileri görünse de, eserde yer alan dörtlükler eseri, bir taraftan da İslamiyet öncesi Türk şiir geleneğine bağlamaktadır.

Öğretici bir nitelik taşıyan Kutadgu Bilig, fikir yönü eserin bütününe hakim olan bir eserdir. Sosyoloji, tarih, dil, fikir tarihi yönünden önemli bir belge niteliği taşıyan eser, yazılmış olduğu dönemin insanlarına, devletin önde gelenlerine yol göstermek, yöneticilere devletin doğru bir şekilde nasıl yönetileceğiyle ilgili bilgi vermek amacıyla kaleme alınmıştır. Eserin devlet yönetimiyle ilgili bilgilere yer vermiş olması Kutadgu Bilig’i bu bakımdan Türk edebiyatında yazılmış ilk siyasetnâme yapmaktadır. Eser, aynı zamanda Karahanlı dönemi Türk aydınlarının dünya görüşlerini, kültürel birikimlerini, hayata bakış açılarını, duyuş ve düşünüş tarzlarını yansıtmaktadır ve içerisinde yer alan öğütler dolayısıyla da ilk nasihatnâme (öğüt kitabı)dir.

Kutadgu Bilig, Karahanlı Türkçesi (Hakaniye lehçesi) ile kaleme alınmıştır. Eserde ayrıca Arapça ve Farsça kelimelerin de kullanıldığı bilinmekte olup bu kelimelerin sayılarının çok fazla olmadığı görülmektedir.

Kutadgu Bilig özellikleri

  • Karahanlı dönemi Türk edebiyatının ilk edebi eseridir.
  • Yusuf Has Hacip (Balasagunlu Yusuf) tarafından yazılmış olup, Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunulmuştur.
  • Kutadgu Bilig, mutluluk veren bilgi anlamına gelmektedir.
  • Şehname vezniyle (fe’ûlün / fe’ûlün / fe’ûlün / fe’ûl) yazılmıştır.
  • Toplam 6645 beyitten oluşmaktadır.
  • Türk edebiyatında ilk siyasetname ve ilk nasihatname kitabıdır.
  • Karahanlı Türkçesi (Hakaniye lehçesi) ile yazılmıştır.
  • Eserde, Kün Togdu, Ay Toldı, Odgurmış ve Ögdülmiş adlı dört kahraman vardır.
  • Eserin üç adet yazma nüshası bulunmaktadır.

Kutadgu Bilig kahramanları

Eserde dört ana kahraman, üç yan kahraman yer almaktadır:

Ana kahramanlar;

  • Kün Togdı (hükümdar), adaleti
  • Ay Toldı (vezir), mutluluğu
  • Odgurmış (vezirin kardeşi), aklı
  • Ögdülmiş (vezirin oğlu), devleti temsil etmektedir.

Yan kahramanlar;

  • Küsemiş, Başkentte Ay Toldı’ya yardımcı olan kişidir.
  • Ersig, Kün Togdı’nın mabeyincisidir.
  • Kumaru, Odgurmış’ın mürididir (öğrencisidir).

Kutadgu Bilig yazma nüshaları

Eserin bilinen üç yazma nüshası bulunmaktadır:

1. Viyana nüshası

1439’da Uygur harfleriyle Herat‘ta kaleme alınmış bu nüsha Joseph von Hammer tarafından İstanbul’da bulunmuştur. Nüsha, Viyana Genel Kitaplığı’ndadır.

2. Fergana nüshası

Arap harfleriyle kaleme alınmış olan bu nüsha, 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Özbekistan’da Fergana ilinde bulunmuştur.

3. Kahire nüshası

Bu nüsha da Arap harfleriyle yazılmış olup Mısır’ın başkenti Kahire‘de bulunmuştur.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz