Orhun Abideleri, Göktürk Kitabeleri ve daha çok Orhun Yazıtları olarak bilinen bu yazıtlar, Türk adının yer aldığı ilk Türkçe metin özelliğine sahip, taşlara kazınmış önemli tarih vesikalarıdır. Devlet ve milletin karşılıklı görevleri, devlet adamlarının halkıyla hesaplaşması, âdeta bir sanat hâline gelen Türk askerî yeteneğinin önemli yansımaları ve Türk hitabet sanatının, sanatkârane üslup özelliklerinin yer aldığı önemli Türk şaheserleridir, yüzyıllar öncesine ışık tutan önemli mezar taşlarıdır.

Orhun Yazıtları (Göktürk Kitabeleri)

Orhun yazıtları, Göktürklerden kalma âbidelerdir. Asya’daki büyük Türk imparatorluğunun 6-8. yüzyıllar arasındaki döneminde hüküm sürmüş olan Göktürkler, 552 yılında Bumin Kağan tarafından, Avarlara son verilerek kurulmuştur. O yıllarda ikili teşkilat denilen bir sistem uygulanmakta idi. Devlet, doğu ve batı şeklinde ikiye ayrılarak yönetiliyordu. Doğu, kağanlığın merkezi, batı ise doğuya bağlıydı. Doğuda Bumin Kağan, batıda ise kardeşi İstemi Yabgu bulunmaktaydı.

Bumin Kağan, Göktürk egemenliğini kurduğu yıl içinde hayatını kaybetti ve üç oğlu sırasıyla devletin başına geçtiler. Oğullarından 2. sırada tahta geçen Mukan Kağan döneminde devlet Mançurya’dan İran’a kadar topraklarını genişleterek büyük bir imparatorluk olmuştur.

Devlet, ilerleyen süreçte, başa geçen kağanların tecrübesizliği, boylar arasındaki çekişmeler ve özellikle Çin entrikaları sebebiyle Çin hâkimiyetine girdi. Ancak bağımsızlıklarını her şeyden üstün tutan Türk milleti bu esaret altında daha fazla kalmak istemedi ve İlteriş Kutlug Kağan önderliğinde II. Göktürk Devleti (Kutluk Devleti) kuruldu. Kutlug Kağan ölünce de yerine kardeşi Kapgan Kağan geçti.

Kapgan Kağan ölünce onun yerine oğulları geçmek istedi fakat İlteriş Kutlug Kağan’ın Bilge ve Kül Tigin adlı oğulları buna müsaade etmeyerek babalarının kurduğu devletin idaresini ele aldılar ve Bilge Kağan, hakan oldu. İki kardeş, babalarının devrinde de vezirlik görevini üstlenmiş ve devletin kuruluşunda büyük çabalar göstermiş Tonyukuk ile birlikte devleti daha da güçlü bir hâle getirdiler.

731 yılında Kül Tigin, 734 yılında ise Bilge Kağan hayatını kaybetti. Bilge Kağan’ın ölümüyle birlikte devlet eski gücünü ve otoritesini yitirmeye başladı. 11 yıl sonra ise 745’te Göktürk hakimiyetine Uygurlar tarafından son verildi.

İşte Orhun yazıtları olarak nitelediğimiz bu yazıtlar, Bilge Kağan ve Kül Tigin döneminin şaheserleridir.

Orhun çevresinde birçok kitabe yer almaktadır ancak bunların en önemlileri ve en büyükleri Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarıdır. Biz de bu hususu göz önünde bulundurarak 3 büyük âbide ile yazımızın geri kalanına devam edeceğiz.

Kül Tigin Yazıtı | Orhun Yazıtları (İlk Yazıt)

Kül Tigin Yazıtı
Kül Tigin Yazıtı

Orhun yazıtlarının bulunması ve okunması hiç şüphesiz ki çok önemli bir hadisedir. Bu yazıtlardan Kül Tigin yazıtı, devletin güçlenmesinde ve kendisinin hakan olmasında önemli derecede rol oynamış kardeşine Bilge Kağan’ın bir minnet borcudur, onun ölümü üzerine duyduğu bu büyük acının edebi bir dille ebedi ifadesidir. Bilge Kağan, içinde bulunduğu bu yoğun duygu birikimini sanatkârane bir üslupla dile getirmiştir, yazıtta yer alan ifadeler bizzat onun ağzından taşa kazınmıştır.

Kül Tigin yazıtı, kaplumbağa şeklindeki oyuk bir taşa yerleştirilmiştir. Yerleştirildiği oyuk taşın yanında devrilmiş vaziyette bulunan yazıt tekrardan yerine dikilmiştir. Rüzgârların aşındırması sonucu bazı kısımlarında tahribat ve silinmelerin meydana geldiği görülmektedir. Bir nevi mermer veya kireç taşı olduğu düşünülen 3,75 metrelik bir yüksekliğe sahip olan kitabe, büyük bir hassasiyetle yontulmuştur. Alt kısmı geniş, üst kısmı alt kısmına nazaran biraz daha dardır. 4 cephelidir, Kuzey ve güney cephelerinin alt kısmı 46 cm, üst kısmı 44 cm iken; Doğu ve batı cephelerinin alt kısmı 132 cm, üst kısmı 122 cm’dir. Yazıtın batı cephesi Çince, diğer üç cephesi ise Türkçe yazılmıştır. Doğu cephesinin üst kısmında kağana ait bir işaret yer almaktadır. Kuzey ve güney cephelerinde 13’er satır, doğu cephesinde ise 40 satır yer almaktadır. Âdeta cetvel kullanılarak yazılmış gibi düz bir sıra hâlinde ilerleyen satırlar yukarıdan aşağıya doğru, okunaklı ve anlaşılır harflerle (bk. Göktürk Alfabesi) yazılmıştır.

Türk ve Çin sanatkârlarının birlikte çalışarak inşa ettikleri yazıt, Bilge Kağan ile Kül Tigin’in yeğeni Yollug Tigin tarafından yazılmıştır.

Bilge Kağan Yazıtı

Bilge Kağan Yazıtı
Bilge Kağan Yazıtı

Bilge Kağan yazıtı, Kül Tigin yazıtının 1 kilometre uzağında bulunmaktadır. Yapısı, meydana getirilişi ve şekli itibarıyla Kül Tigin yazıtına benzemektedir, ancak biraz daha yüksektir. Bu sebeple dar cephelerinde 15’er satır, doğu cephesinde 41 satır yer almaktadır. Yine bu yazıtın da batı cephesi Çincedir fakat bu cephenin hemen hemen bütünüyle silindiği görülmektedir.

Bilge Kağan’nın ölümünden 1 yıl sonra 735 yılında oğlu tarafından dikilen bu yazıtta da Bilge Kağan’ın bizzat kendi ifadeleri yer almaktadır. Yazıtın doğu cephesinin 2-24 satırları Kül Tigin yazıtının doğu cephesinin, kuzey cephesinin ilk 8 satırı ise Kül Tigin yazıtının güney cephesinin satırlarıyla benzerlik taşımaktadır.

Bilge Kağan yazıtı, Kül Tigin yazıtına nazaran daha çok hasar görmüştür, devrilmiş ve parçalanmıştır. Yine bu yazıtı da Yollug Tigin’in yazmış olduğu bilinmektedir.

Tonyukuk Yazıtları

Tonyukuk Yazıtları
Tonyukuk Yazıtları

Bayın Tsokto yazıtları olarak da bilinen Tonyukuk yazıtları, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının doğusunda yer almaktadır. Büyük Türk devlet adamı Tonyukuk tarafından diktirilmiştir ve ifadeler kendisine aittir. Diğer iki yazıtın aksine bu yazıtlar, devrilmemiştir. Dört cephelidir ve iki taştan meydan gelmektedir. Diğerine nazaran daha büyük olan birinci taşta 35, ikinci taşta ise 27 satır bulunmaktadır. İkinci taş, birincisine göre daha özensizdir ve çok fazla aşınmıştır.

Tonyukuk yazıtlarında yer alan yazılar, Bilge Kağan ve Kül Tigin’deki gibi düzgün değildir ve itinayla yazılmamıştır. Bu yazıtta da yazılar, yukarıdan aşağıda doğru yazılmıştır, ancak diğer iki yazıtın aksine satırlar soldan sağa doğru istiflenmiştir.

Orhun Yazıtları Metin Örnekleri

Kül Tigin Kuzey Yüzü

Orhun TürkçesiGünümüz Türkçesi
…ögsüz akın binip tokuz eren sançtı, ordug birmedi. Ögüm katun ulayu öglerim ekelerim kelingünüm kunçuylarım bunça yime tirigi küng boldaçı erti, ölügi yurtda yolta yatu kaldaçı ertigiz.…öksüz akına binip dokuz eri mızrakladı, merkezi vermedi. Annem hatun ve analarım, ablalarım, gelinlerim, prenseslerim, bunca yaşayanlar cariye olacaktı, ölenler yurtta yolda yatıp kalacaktınız.
Kül Tigin yok erser, kop ölteçi ertigiz. İnim Kül Tigin kergek boldı. Özüm sakındım. Körür közüm körmez teg, bilir biligim bilmez teg boldı. Özüm sakındım. Öd Tengri yaşar. Kişi oglı kop ölgeli törümiş.Kül Tigin olmasa hep ölecektiniz. Küçük kardeşim Kül Tigin vefat etti. Kendim düşünceye daldım. Görür gözüm görmez gibi, bilir aklım bilmez gibi oldu. Kendim düşünceye daldım. Zamanı Tanrı yaşar. Kişi oğlu hep ölmek için türemiş.
Kül Tigin Yazıtı kuzey yüzü 9-10. satırlar

Bilge Kağan Yazıtı Doğu Yüzü

Orhun TürkçesiGünümüz Türkçesi
Tengri teg Tengri yaratmış Türk Bilge Kagan sabım: Kangım Türk Bilge [Kagan … ]ti Sir Tokuz Oguz İki Ediz kerekülüg begleri budunı [ … Türk tengri … ]…Tanrı gibi Tanrı yaratmış Türk Bilge Kağanı, sözüm: Babam Türk Bilge Kağanı … Sir, Dokuz Oğuz, İki Ediz çadırlı beyleri, milleti … Türk tanrısı…
…[… ar] kışı kelmedi. Anı anıtayın tip süledim. Korıgu iki üç kişiligü tezip bardı. Kara budun kaganım kelti tip ög[di… ]ka at birtim. Kiçig atlıg […].…kervanı koşmadı. Onu korkutayım deyip ordu sevk ettim. Koruyucu iki üç kişi ile beraber kaçıp gitti. Halk kütlesi, kağanım geldi deyip övdü … ad verdim. Küçük adlı …
Bilge Kağan Yazıtı doğu yüzü 1. ve 41. satırlar

Tonyukuk Yazıtı Birinci Taş, Batı Yüzü

Orhun TürkçesiGünümüz Türkçesi
Bilge Tonyukuk ben özüm Tabgaç ilinge kılındım. Türk budun Tabgaçka körür erti.Bilge Tonyukuk ben kendim Çin ilinde kılındım. Türk milleti Çin’e tabi idi.
Türk Budun kanın bulmayın Tabgaçda adrıldı, kanlandı. Kanın kodup Tabgaçka yana içikdi. Tengri ança timiş erinç: Kan birtim,Türk milleti hanını bulmayıp Çin’den ayrıldı, hanlandı. Hanını bırakıp Çin’e tekrar teslim oldu. Tanrı şöyle demiştir: Han verdim,
Tonyukuk Yazıtı birinci taş, batı yüzü 1-2. satırlar

Kaynakça

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz